Küresel etik aklama kurulları, şirketler eleştiriyi satın mı alıyor?

Küresel popülerliğe sahip felsefe yayınlarından Daily Nous’ta yayımlanan bir çalışma, teknoloji çağında sosyal bilimlerin giderek büyüyen son derece tartışmalı yeni rolünü gündeme taşıdı. Lisa Herzog, Marijn Hoijtink, Gijs van Maanen, Ann-Katrien Oimann ve Linnet Taylor imzalı “External Research Money, Ethics-Washing, and Positive Academic Freedom” (Harici araştırma fonu, etik aklama ve pozitif akademik özgürlük) adlı analiz yazısında çarpıcı değerlendirmelere yer verildi. Analize göre şirketler geliştirdikleri teknolojilerin toplumsal sonuçları büyüdükçe sosyal bilimcilere ve üniversitelere daha fazla başvuruyor. Yazıda şirketlerin fonladığı etik kurulların çoğu zaman firmaların kararlarına “etik” bir görüntü kazandırdığı iddiasına da yer verildi. Bilim dünyasında ise bu ilişki ağına sahip yapılar bir süredir “etik aklama kurulları” adıyla anılıyorlar.

VİTRİNDEKİ KURUL ÜYELERİ

Daily Nous’taki yazının en çarpıcı örneklerinden biri, gerçek bir vakadan hareketle oluşturulan “Sarah” adlı hukuk akademisyeninin hikayesi oldu. Uluslararası bir dijital gözetim projesinde etik danışmanlığı teklif edilen akademisyen, projenin amaçlarını insan hakları ve hukuk açısından sorunlu bulduğu için görevi reddetti. Buna rağmen daha sonra kendi adının fon değerlendirme sürecinde “etik danışmanı” olarak kullanıldığını öğrendi. Fon kuruluşuna durumu bildirmesine rağmen proje devam etti. İkinci örnekte ise “sorumlu yapay zeka” üzerine çalışan bir araştırmacının etik tavsiyeleri proje ortakları tarafından sürekli etkisizleştirildi. Analiz yazısındaki tespitlere göre araştırma hakkındaki uzmanlar etik kurulda yer alıyor, şirket “etik denetime sahibiz” diyebiliyor, ancak etik itirazın gerçek bir veto veya yön değiştirme gücü bulunmuyor. Böylece etik, kurumsal vitrinin parçasına dönüşüyor.

MİLYONLARCA DOLARLIK ETİK!

Süregelen tartışma yeni de değil. 2019 yılında Facebook şirketi 7,5 milyon dolarlık yapay zeka etiği araştırma fonları açtı ancak Münih Teknik Üniversitesi'ndeki etik kurulun “önceden belirlenmiş hedeflere uygun bir etik çerçeve çıkardığı” ortaya çıktı. 2023 yılında ise ABD merkezli Washington Post gazetesi ülkedeki büyük teknoloji şirketlerinin, kendilerini denetlemesi beklenen etik kurullar üzerindeki mali etkisini kapsamlı biçimde araştırdı. Araştırma sonunda mega teknoloji firmalarının kendi faaliyetlerine zarar getirmeyecek şekilde etik çalışmaları fonladığı ortaya çıktı.

GOOGLE SKANDALI SEMBOL OLDU

Etik araştırmaların şirket çıkarlarıyla çatıştığında ne olabileceğine ilişkin en bilinen örneklerden biri Google'daki Timnit Gebru olayı oldu. Google’ın etik AI ekibinin liderlerinden olan Gebru, yapay zekanın önyargılar, çevresel maliyetler ve toplumsal riskler üzerine etkisini ele alan akademik çalışmaya imza atınca işten çıkarıldı. Google, etik kurulun itirazı üzerine makaleye müdahale edildiğini söyledi; Gebru kuruldakilerin isimlerini istediğinde ise hiçbir cevap verilmedi. Kısa süre sonra ekibin diğer lideri Margaret Mitchell da işten çıkarıldı. Bu vakalar, teknoloji şirketlerinin etik uzmanlarını bünyelerine katarken, araştırma şirketin temel ticari yönelimleriyle çatıştığında neler olabileceğini bir kez daha gözler önüne serdi. 2023’te Financial Times yayın organının araştırması da Gebru olayının ardından büyük teknoloji şirketlerinin yapay zeka etiği ekiplerinde kesintilere gittiğini gözler önüne serdi.

[email protected]

Kaynak: Web Özel